Psychedelica: snelweg naar verlichting?

Een mystieke ervaring door het gebruik van drugs? Kan dat? Het idee dat psychedelica een snelweg naar verlichting bieden, wordt door de één bejubeld en door de ander hevig bekritiseerd. Waarom is dit zo’n controversieel onderwerp?

Het vuur in de tipi is flink opgestookt. Binnen is het warm en behaaglijk als buiten een zomerse onweersbui losbarst. Een klein uur geleden, kort na zonsondergang hebben we ons eerste kopje ayahuasca gedronken. Een jonge sjamaan van Nederlandse afkomst heeft de vier windrichtingen aangeroepen en vervolgens het bruine, drabbige drankje ingezegend met een gebed en een flinke pluim tabaksrook.

Meestal kan ik me goed staande houden onder invloed van het brouwsel: het liefst neem ik een actieve houding in tijdens het ritueel door bijvoorbeeld te zingen of andere deelnemers te ondersteunen. Maar dit keer komt daar helemaal niks van! De ayahuasca is behoorlijk sterk en bij de inslag van de eerste donder voel ik mij als het ware tegen de grond gedrukt. Ik besluit op mijn matje te gaan liggen en zal daar de volgende uren blijven. Elke keer als ik overeind wil komen om iets te doen of te zien word ik weer tegen de grond gedrukt. Alsof de plant letterlijk tegen me zegt: “Blijf jij maar even liggen.”

Reis

Die avond reis ik diep in mijzelf. Ik zie het pad dat ik de afgelopen jaren heb afgelegd, mijn worsteling met vermoeidheid en burn-out. Ik denk aan al die momenten dat ik plat op mijn bed ben blijven liggen. Ik herinner mij de frustratie die daarbij hoorde, maar ik voel nu ook dat ik precies deed wat goed voor me was. Ik ben dankbaar dat ik mijzelf die rust heb gegund. En dat ik daardoor steeds beter heb leren luisteren naar mij zelf.

Ook zie ik voorbijgegane relaties en ik herinner mij vooral de liefde. Ik ervaar het opnieuw, diep in mijn hart. Ik huil, om de pijn van het moeten loslaten, maar ook om de schoonheid ervan. Ik zie hoe ik door die ervaringen gegroeid ben. Dat ze mij gevormd hebben tot wie ik nu ben. Ik realiseer me hoe mooi alles is.

Euforie

En plotseling stroomt mijn hart over van liefde. Het is één grote verzengende stroom waar ik in oplos. Ik kan alleen nog dankzeggen tegen god, het goddelijke. De stroom van liefde waar ik deel van ben. Het lijkt een eindeloos gebed: een continue staat van euforie.

Af en toe besef ik mij wat er gebeurt en moet ik er om lachen. “Alles verandert toch de hele tijd?”, denk ik: “Hoe kan het dat dit gevoel blijft aanhouden?” En ik besef me dat het ooit over zal zijn. “Maar nu nog niet.” En weer moet ik lachen. Pas tegen de ochtendschemering, als de sjamaan de ceremonie samen wil afsluiten, lukt het me om weer op te staan. Die ochtend straalt de wereld als nooit tevoren. Ik zie de details van elk groen blaadje aan de bomen en de hele natuur lijkt een lichtgevende gloed uit te stralen. Pas dagen later ebt die sensatie weg.

Mystiek?

Ik zou deze ervaring een ‘mystieke ervaring’ noemen. En het was niet de eerste of enige keer dat ik iets dergelijks meemaakte onder invloed van plantmedicijnen. Toch huiver ik altijd een beetje om deze term te gebruiken. Waarom is ‘mystiek’ in de context van de psychedelische ervaring zo’n controversieel woord? Kan je van een psychedelische ervaring ‘verlicht’ raken?

Ik ben in elk geval niet de enige met een dergelijke ervaring. De beroemde schrijver Aldous Huxley trok wereldwijd de aandacht toen hij verklaarde een mystieke ervaring te hebben gehad onder invloed van mescaline. In zijn eerdere bloemlezing The Perennial Philosophy verzamelde hij inzichten van heiligen en wijzen uit religieuze tradities van over de hele wereld. Nu ervaarde hij het zelf:

“The Beatific Vision, Sat Chit Ananda, Being-Awareness-Bliss – for the first time I understood, not on the verbal level, not by inchoate hints or at a distance, but precisely and completely what those prodigious syllables referred to.”

Huxleys verslag van zijn ervaring, vastgelegd in The Doors of Perception (1954), is nog steeds een klassieker binnen de psychedelische subcultuur. En hij was niet de enige die door middel van ‘drugs’ het licht zag: tijdens de psychedelische revolutie van de jaren ’60 gingen velen op zoek naar vergelijkbare ervaringen. Ze vonden steun bij een reeks opiniemakers zoals Gordon Wasson, Timothy Leary en Terence McKenna. Allemaal waren zij het erover eens dat bepaalde heilige planten en andere psychedelische substanties toegang gaven tot diepe wijsheid.

Begin je eigen religie

Timothy Leary was misschien het meest opvallende personage van deze beweging. Volgens hem zijn bewustzijnsverruimende middelen ‘sacramenten’ die op ceremoniële wijze moeten worden gebruikt. “Start your own religion” was één van zijn geliefde slogans. Dit is niet alleen de ideale organisatievorm om juridische sancties te voorkomen (LSD werd in 1966 illegaal), maar het is vooral passend omdat de psychedelische ervaring volgens hem ten diepste religieus is.

De helden van de psychedelische subcultuur kregen ook kritiek, zowel vanuit de wetenschappelijke als de spirituele hoek. R.C. Zaehner, een professor in Oxford gespecialiseerd in Oosterse Religies, vond de psychedelische ervaring niet authentiek. In reactie op Huxleys relaas, schreef hij dat “kunstmatige beïnvloeding van het bewustzijn niks te maken heeft met de ‘Beatific Vision’ uit het christendom.” Hij probeerde zelf mescaline en: “Kwam terecht in een wereld van absurde zinloosheid.” Volgens hem was de ervaring interessant en grappig, maar absoluut niet religieus.

Niet authentiek?

Voor veel leden van de flowerpowergeneratie leidde de psychedelische ervaring wel tot een spiritueel pad en niet zelden vonden zij aansluiting in het boeddhisme. In Zig Zag Zen, geredigeerd door Allan Badiner, komen deze westerse boeddhisten aan het woord. De meesten van hen erkennen de bijzondere rol die psychedelica op hun spirituele zoektocht hebben gespeeld. Anderen vinden dat psychedelica niks tastbaars bijdragen of juist extra verwarring brengen. Ze wijzen op het gevaar dat psychedelicagebruikers te veel hechten aan de ‘high’ van een trip, terwijl het in het boeddhisme juist gaat om onthechten, zowel van positieve als negatieve ervaringen.

Een ander veelgehoord argument is dat de psychedelische bewustzijnsstaten te makkelijk bereikbaar zijn en daarom niet authentiek. Het idee: echte Verlichting bereik je alleen met jarenlange meditatiebeoefening. Bruno Borchert, die voor het Nederlands taalgebied een toonaangevend boek over mystiek schreef, zegt hetzelfde: “Ervaringen onder invloed van drugs kunnen misschien mystiek ‘lijken’, maar in feite zijn ze niet echt.”

Magie, genade en de materiële basis van spirituele ervaringen

Ze echoën een breder gedragen gevoel: een spirituele ervaring door drugs? Dat kan toch niet? Wouter Hanegraaff, een historicus gespecialiseerd in de westerse esoterische tradities, legt uit dat dit te maken heeft met enkele vooroordelen die diep in de westerse cultuur zijn ingebakken. Ten eerste, zegt hij, is er het idee dat we voor een religieuze ervaring afhankelijk zijn van Gods genade. Volgens hem is het een traditioneel protestants idee dat de mens niet in staat is zoiets zelf op te wekken en zich daar ook verre van hoort te houden: het is genade die je je ten deel valt. Pogingen om het zelf op te wekken worden als snel tot de ‘magie’ gerekend en zijn dus verdacht.

Ten tweede, zegt Hanegraaff, hebben we het vertekende beeld dat spirituele ervaringen niet in de materiële werkelijkheid kunnen zijn gegrond. Een ervaring na inname van entheogenen wordt vaak ‘weggeredeneerd’ door te verwijzen naar de chemische reacties die plaats vinden in het brein. Daarbij vergeten we dat al onze ervaringen een chemische basis in het brein hebben, ook de spirituele.

Verruimd bewustzijn

Volgens antropologe Erika Bourguignon kent 90%  van de culturen geïnstitutionaliseerde manieren om het bewustzijn te verruimen. De Westerse cultuur is hierop een uitzondering. Het gebruik van plantmedicijnen is slechts één van de vele methoden om naar andere werkelijkheden te reizen. Andere opties zijn bijvoorbeeld trommelen, dansen en chanten, maar ook yoga, meditatie, ascese en zelfkastijding. In niet-westerse samenlevingen worden deze verruimde bewustzijnstoestanden vrijwel altijd als ‘heilig’ beschouwd.

Zo’n gek idee is het dus niet dat psychedelische planten een religieuze of mystieke ervaring teweeg kunnen brengen. Of je ook meteen ‘Verlicht’ bent als je zo’n ervaring meemaakt, is een andere vraag. Ik zou eerder zeggen dat je het mysterie van de Verlichting eventjes hebt aangeraakt.

Geen snelweg

Zo’n ervaring kan een diepe indruk achterlaten, die je je de rest van je leven herinnert. Je kijkt ineens met nieuwe ogen naar de wereld en dat kan een enorme transformatie op gang brengen. Maar dat betekent niet dat je ook meteen een heilige of een boeddha bent. Of dat je meteen begrijpt hoe je deze nieuwe inzichten kunt integreren. Integendeel: dat is vaak een lang proces van vallen en opstaan. Waarbij je soms ook verdwaald kunt raken. Net als vele mystici ontdekt je dat je na de zalige hoogten van extase weer terugkomt in een verdeelde wereld vol pijn en strijd. Zoals Borchert ook zegt over de mystieke ervaring: het is geen garantie voor een vreugdevol en rustig leven. Het is een ervaring die diepe impact kan hebben en waartoe je je moet leren verhouden.

In die zin is het idee van ‘een snelweg naar Verlichting’ dus een misvatting. Net als het idee dat één ceremonie gelijk zou staan aan jaren psychotherapie. De psychedelische ervaring kan je zeker een zetje geven, maar als je je leven wilt veranderen of echte wijsheid wilt ontwikkelen, zal je dat uiteindelijk toch echt zelf moeten doen. Zelf denk ik dat een (dagelijkse) spirituele beoefening en een netwerk van gelijkgestemden om je heen daarbij behulpzaam zijn. Maar er zijn vele wegen naar Rome: integratie is ook een kwestie van uitvinden welke weg bij jou past.

Meer lezen?

Na mijn eerste diep transformerende psychedelische ervaringen vond ik zelf veel inspiratie en mogelijkheden tot integratie in zowel het boeddhisme als het sjamanisme. Voor Bodhi beschreef ik hoe ik deze spirituele tradities met elkaar combineer.

De andere teksten waar ik in dit artikel naar verwijs zijn:

  • Aldous Huxley, The Doors of Perception, 1954
  • Aldous Huxley, The Perennial Philosophy, 1945.
  • Allan Badiner (ed.), Zig Zag Zen, 2002.
  • Bruno Borchert, Mystiek, 1989 (1994).
  • Erika Bourguignon, Religion, Altered States of Consciousness, and Social Change, 1973.
  • R.C. Zaehner, Mysticism, Sacred and Profane, 1957.
  • Timothy Leary, Turn on Tune in Drop out, 1965 (1999) .
  • Wouter Hanegraaff, Entheogenic Esotericism, 2012.
Credits afbeeldingen:
Header: Highway to heaven door Mark. K, via Flickr. 
Tipi: van Earth Mother   
The Beatific Vision: publieke domein afbeelding van Gustave Doré: 
  Dante Alighieri en Beatrice Portinari staren in het Empyreaanse Licht (1867), 
  bewerkt door Kalki. Wikimedia Commons.
Timothy Leary: cover art for the album Turn On, Tune In, Drop Out (album), 
  copyright is van het record label of de grafische artiesten.
Zig Zag Zen boekomslag
Derwish dans door Schorle, Wikimedia Commons

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *